16 628 10 66 sp_radymno@pro.onet.pl

Rozdział I.1 Etap przygotowawczy.

Proces rozwoju mowy rozpoczyna etap przygotowawczy, który można umiejscowić na okres od trzeciego tygodnia życia płodowego. W tym czasie wykształcają się narządy mowy i rozpoczyna się ich funkcjonowanie, wtedy też dziecko zaczyna reagować na pierwsze bodźce słuchowe oraz rejestruje w pamięci słuchowej głos matki, jest to potwierdzone doświadczeniami polegającymi na tym, że płaczącym niemowlętom odtwarzano nagrany na taśmie głos matki i dzieci bardzo szybko się uspokajały. Pierwszy krzyk dziecka to moment rozpoczęcia pracy przez narządy oddechowe ale również materiał akustyczny będący ważnym elementem diagnostycznym, na podstawie którego można domniemywać o uszkodzeniach ośrodkowego układu nerwowego, dla logopedy krzyk jest przede wszystkim ćwiczeniem aparatu głosowego.

Rozdział I. 2 Okres melodii

Pierwszy okres w procesie rozwoju mowy dziecka nazwany jest okresem melodii; trwa on przez pierwszy rok życia dziecka. Początkowo dziecko komunikuje się za pomocą krzyku, odruchu bezwarunkowego będącego jednocześnie ćwiczeniem narządów oddechowych, podczas którego obserwuje się krótki wdech i długi, powolny wydech. Około 3, 4 miesiąca życia pojawia się głużenie. Głużenie to nieświadomy trening narządów mowy, odruch bezwarunkowy związany z aktywnością ruchową niemowlęcia, polega na wydawaniu dźwięków zbliżonych do samogłosek i spółgłosek. Etap ten pojawia się u wszystkich dzieci, nawet u dzieci z dużymi wadami słuchu.
Około szóstego miesiąca życia pojawia się gaworzenie czyli czynność zamierzona – odruch warunkowy, który polega na naśladowaniu przez dziecko dźwięków mowy. Gaworzenie to czynność zamierzona, przejaw rozwoju uwagi, umiejętności jej koncentracji oraz trening słuchowy. Dzieci głuche nie gaworzą, jest to czas w którym zazwyczaj nagle milkną. Obie formy prewokalne – głużenie i gaworzenie świadczą
o zmianach zachodzących w mózgu. Dziecko zaczyna kojarzyć obraz przedmiotu
z dźwiękiem, zaczyna rozumieć to co do niego mówią rodzice oraz rozpoczyna pierwsze samodzielne próby wypowiadania słów, które posiadają znaczenie, staje się to zazwyczaj pod koniec pierwszego roku życia. Pierwsze wyrazy to zazwyczaj: mama, tata, dada, baba.

Rozdział I.3 Okres wyrazu

Okres wyrazu trwa zazwyczaj od 1 do 2 roku życia, dziecko potrafi wypowiadać samogłoski (z wyjątkiem nosowych) oraz spółgłoski: p, b, m, t, d, n, ś czasem ć, l oraz ich zmiękczone odpowiedniki czyli pi, bi, mi… Trudniejsze spółgłoski zastępowane są innymi o zbliżonym miejscu artykulacji, grupy spółgłoskowe są upraszczane. Charakterystyczną cechą tego etapu jest realizacja nagłosowej lub wygłosowej części słowa. Zwiększa się też zasób słownictwa, dziecko pod koniec tego okresu zna tzn. potrafi wypowiadać około 300 słów. Słownik bierny przewyższa w tym okresie zasób słownika czynnego. Ostatnie miesiące pierwszego roku życia to przede wszystkim powiększanie zasobu rozumianych i wypowiadanych słów i zdań, początki opanowywania struktury gramatycznej wypowiedzi oraz doskonalenie operatywności słownej.

Rozdział I.4 Okres zdania

Okres zdania obejmuje 2 – 3 rok życia dziecka. W okresie tym kształtują się kategorie gramatyczne, powiększa się zasób słownikowy. Dziecko dwu i pół letnie powinno wymawiać samogłoski z wyjątkiem nosowych oraz spółgłoski:

wargowe: p, pi, b, bi, m, mi

wargowo – zębowe: w, wi, f, fi

środkowo – językowe: ś, ź, ć , ń

tylno – językowe: k, ki, g, gi, h

przedniojęzykowo – zębowe: t, d, n

przedniojęzykowo – dziąsłowe: l, li.

Pod koniec drugiego roku życia mogą pojawić się głoski przedniojęzykowo – zębowe: s, z, c, dz oraz sporadycznie przedniojęzykowo – dziąsłowe: sz, ż, cz, dż. Głoski te zazwyczaj nie są w pełni wartościowe tzn. w trudniejszych wyrazach bywają substytuowane łatwiejszymi. Wynika to głównie ze słabej sprawności narządów artykulacyjnych. Ważna w tym okresie jest świadomość wymawianiowa głosek. Chociaż dziecko nie potrafi jeszcze poprawnie realizować danej głoski, to wie jak powinna brzmieć prawidłowo i często poprawia naśladujących jego mowę dorosłych mówiąc nie mówi się śafa ale szafa – w umyśle dziecka jako szafa. Większość głosek poprawnie realizowana jest w izolacji i sylabie w mowie spontanicznej są one zazwyczaj zmiękczane lub zamieniane na łatwiejsze pod względem artykulacyjnym. W mowie dziecka trzyletniego mogą występować: zmiękczenia głosek s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż; r jest zazwyczaj realizowane jak j lub l; zamiast f może występować h lub odwrotnie; grupy spółgłoskowe w nagłosie i śródgłosie słowa mogą być upraszczane, brak jest wyraźnych końcówek słów.
Dziecko zna i potrafi wypowiadać około 1000 słów, przy znacznie szerszym słowniku biernym. Mowa dziecka trzyletniego powinna być już zrozumiała dla otoczenia.

Rozdział I.5 Okres swoistej mowy dziecięcej

Okres swoistej mowy dziecięcej rozpoczyna się w 3 i trwa do 7 roku życia dziecka. Dziecko potrafi już swobodnie rozmawiać, posługuje się prostym zdaniem, chociaż struktura gramatyczna nie jest jeszcze w pełni ustalona. Cechy charakterystyczne to pojawianie się w wypowiedziach metetezy czyli przestawiania głosek lub sylab np. kolomotywa – lokomotywa; asymilacji czyli upodobnienia np. bobać – zobacz; kontaminacji czyli łączenia dwóch wyrazów w jeden np. zatelefonić. Największe nasilenie tego typu tworów językowych przypada zazwyczaj na początek tego okresu.
Dziecko oprócz posiadanych już głosek zaczyna odróżniać głoski szeregu syczącego: s, z, c, dz od szeregu ciszącego: ś, ź, ć, dź. Około 4-5 roku życia pojawiają się głoski przedniojęzykowo – dziąsłowe: sz, ż, cz, dż, które mogą być jeszcze substytuowane głoskami s, z, c, dz. W mowie czterolatka powinny być już prawidłowo realizowane głoski przedniojęzykowo – zębowe: s, z, c, dz, może pojawić się przedniojęzykowo – dziąsłowe r, grupy spółgłoskowe moga być jeszcze sporadycznie upraszczane, mowa powinna być już w zasadzie poprawna z niewielką ilością cech mowy dziecinnej. Wypowiedzi dziecka pięcioletniego powinny być zrozumiałe dla otoczenia, pojawiające się w czwartym roku życia głoski sz, ż, cz, dż powinny się już utrwalać. Dziecko powinno je powtórzyć poprawnie w izolacji i sylabie, zniekształcenia mogą występować w mowie spontanicznej; głoska r powinna być realizowana poprawnie, chociaż jej brak nie powinien jeszcze niepokoić. Pod koniec piątego roku życia dziecko powinno poprawnie budować zdania realizować wszystkie głoski, może pojawić się tzw. hiperpoprawność podczas realizacji głoski r czyli zastępowanie głoski l głoską r np. rarka – lalka. W szóstym roku życia dziecko powinno mówić poprawnie pod względem artykulacyjnym i gramatycznym, na koniec okresu swoistej mowy dziecięcej przypada proces rozwijania operatywności słownej, powiększania słownika biernego i ustalania się głosek najtrudniejszych a więc: sz, ż, cz, dż, r w mowie spontanicznej. U dziecka siedmioletniego proces rozwoju mowy powinien być zakończony. Najkrótszą charakterystykę procesu rozwoju mowy przedstawił Tadeusz Zalewski, który uważa, że: „gaworzenie pojawiać się powinno w szóstym miesiącu życia pojedyncze słowa na pierwsze urodziny dziecka. Proste zdanie powinno być wypowiadane w czasie drugich urodzin, zdanie rozwinięte w czasie trzecich urodzin, a na czwarte urodziny dziecko powinno umieć opowiedzieć krótką bajkę”.

Bibliografia

  1. Minczakiewicz e. M., Mowa – rozwój, zaburzenia, terapia, Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 1997r.
  2. Styczek I., Logopedia, PWN, Warszawa 1979r.
  3. Gałkowski T, Jastrzębowska G. red, Logopedia pytania i odpowiedzi, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 1999r.